ग्रोथ माइंडसेट (Growth Mindset) आणि विद्यार्थ्यांचा विकास: शिकण्याची नवी आणि सकारात्मक दृष्टी

Image: File:African student studying at dormitory from tablet computer,.jpg by Tinsae Belay via Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

शिक्षण क्षेत्रात केवळ उपजत बुद्धिमत्ता (Intelligence) असणे पुरेसे नसते, तर त्या बुद्धिमत्तेचा वापर कसा केला जातो आणि आव्हानांना कसे तोंड दिले जाते, हे अधिक महत्त्वाचे असते. बऱ्याचदा काही विद्यार्थी कठीण विषय समोर आल्यावर लगेच माघार घेतात, तर काही विद्यार्थी अधिक जोमाने प्रयत्न करतात. विद्यार्थ्यांच्या या वेगवेगळ्या मानसिकतेमागे काय कारण असावे? याचे उत्तर अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ कॅरोल ड्वेक (Carol Dweck) यांनी केलेल्या संशोधनात मिळते. त्यांनी विचारसरणीचे दोन मुख्य प्रकार सांगितले आहेत: 'फिक्स्ड माइंडसेट' (Fixed Mindset - स्थिर विचारसरणी) आणि 'ग्रोथ माइंडसेट' (Growth Mindset - विकासोन्मुख विचारसरणी).

विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक, मानसिक आणि वैयक्तिक प्रगतीमध्ये 'ग्रोथ माइंडसेट' अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावतो. हा माइंडसेट नेमका काय आहे आणि तो कसा विकसित करता येतो, हे आपण या लेखात सविस्तर जाणून घेणार आहोत.

'फिक्स्ड माइंडसेट' विरुद्ध 'ग्रोथ माइंडसेट' (Fixed Mindset vs Growth Mindset)

या दोन्ही विचारसरणींमध्ये मूलभूत फरक आहे, जो विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याच्या क्षमतेवर थेट परिणाम करतो:

• फिक्स्ड माइंडसेट (Fixed Mindset): या विचारसरणीचे विद्यार्थी मानतात की त्यांची बुद्धिमत्ता, कौशल्ये आणि क्षमता या जन्मापासूनच ठरलेल्या असतात आणि त्यात बदल करणे शक्य नसते. त्यांना वाटते की जर आपण एखाद्या विषयात कच्चे असू, तर आपण त्यात कधीच प्रगती करू शकत नाही. अशा विद्यार्थ्यांना अपयशाची प्रचंड भीती वाटते आणि ते आव्हाने स्वीकारणे टाळतात.
• ग्रोथ माइंडसेट (Growth Mindset): याउलट, ग्रोथ माइंडसेट असलेले विद्यार्थी मानतात की सततचे प्रयत्न, योग्य सराव, योग्य रणनीती आणि इतरांच्या मार्गदर्शनाने आपली बुद्धिमत्ता आणि कौशल्ये विकसित केली जाऊ शकतात. आव्हाने ही त्यांच्यासाठी नवीन गोष्टी शिकण्याची संधी असते. अपयशाने खचून न जाता ते त्यातून धडा घेतात.

विद्यार्थ्यांसाठी ग्रोथ माइंडसेटचे महत्त्व

ग्रोथ माइंडसेट केवळ परीक्षेत चांगले गुण मिळवण्यासाठीच नाही, तर आयुष्यभर नवीन गोष्टी शिकण्यासाठी (Lifelong Learning) अत्यंत आवश्यक आहे. याचे मुख्य फायदे खालीलप्रमाणे आहेत:

1. आव्हानांना सामोरे जाण्याची तयारी: कठीण गणित असो की सायन्सचा कठीण प्रयोग, ग्रोथ माइंडसेट असलेले विद्यार्थी 'मला हे जमणार नाही' असे म्हणण्याऐवजी 'मी हे शिकण्याचा प्रयत्न करेन' असा विचार करतात.
2. अपयशाशी सामना करण्याची क्षमता (Resilience): परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यास हे विद्यार्थी निराश होत नाहीत, तर आपली कुठे चूक झाली हे शोधून काढतात आणि पुढील वेळी अधिक जोमाने तयारी करतात.
3. शिकण्याची आवड निर्माण होणे: जेव्हा विद्यार्थ्याला समजते की प्रयत्नांनी आपण कोणत्याही विषयात प्रगती करू शकतो, तेव्हा त्याच्या मनात अभ्यासाबद्दलची भीती कमी होऊन शिकण्याची खरी ओढ निर्माण होते.
4. मेंदूची लवचिकता (Neuroplasticity): आधुनिक विज्ञान सांगते की आपला मेंदू लवचिक आहे. जेव्हा आपण नवीन आणि कठीण गोष्टी शिकतो, तेव्हा मेंदूतील पेशींचे (Neurons) जोड अधिक मजबूत होतात. ग्रोथ माइंडसेटमुळे या प्रक्रियेला गती मिळते.

विद्यार्थ्यांमध्ये ग्रोथ माइंडसेट कसा विकसित करावा?

हा माइंडसेट एका रात्रीत विकसित होत नाही, तर त्यासाठी जाणीवपूर्वक प्रयत्न करावे लागतात. विद्यार्थी, पालक आणि शिक्षकांनी खालील पद्धतींचा अवलंब करावा:

१. 'अजूनही' (Yet) या शब्दाची जादू वापरणे

जेव्हा एखादा विद्यार्थी म्हणतो, "मला हे इंग्रजी व्याकरण समजत नाही," तेव्हा त्याला "मला हे इंग्रजी व्याकरण 'अजूनही' समजलेले नाही" असे म्हणण्याची सवय लावावी. 'अजूनही' (Yet) हा शब्द दर्शवतो की भविष्यात प्रयत्नांनी ती गोष्ट शिकणे शक्य आहे. यामुळे नकारात्मकतेचे रूपांतर सकारात्मकतेत होते.

२. प्रक्रियेचे कौतुक करणे (Praising the Process)

पालकांनी आणि शिक्षकांनी मुलांच्या केवळ अंतिम निकालाचे किंवा गुणांचे कौतुक करण्याऐवजी त्यांनी घेतलेल्या कष्टांचे, नियोजनाचे आणि सातत्याचे कौतुक केले पाहिजे. "तू खूप हुशार आहेस" असे म्हणण्याऐवजी "तू या परीक्षेसाठी खूप मेहनत घेतली आहेस, तुझे नियोजन छान होते" असे म्हणावे. यामुळे मुलांचे लक्ष स्वतःच्या प्रयत्नांवर केंद्रित होते.

३. चुकांना मार्गदर्शक मानणे (Embracing Mistakes)

चुका होणे हा शिकण्याचा एक अपरिहार्य भाग आहे. विद्यार्थ्यांना हे पटवून देणे गरजेचे आहे की चुका ही अपयशाची पावती नसून, आपण प्रयत्न करत आहोत याचा तो पुरावा आहे. चुकांमधून काय शिकता आले, यावर चर्चा करण्याची सवय ठेवावी.

४. कम्फर्ट झोनच्या बाहेर पडणे (Stepping out of Comfort Zone)

नेहमी सोप्या आणि आधीच येणाऱ्या गोष्टी करत राहिल्याने मेंदूचा विकास होत नाही. विद्यार्थ्यांना दररोज किमान एक अशी गोष्ट किंवा अभ्यास करण्यास प्रोत्साहित करावे, जी त्यांना कठीण वाटते. आव्हानात्मक कामे केल्याने आत्मविश्वास वाढतो.

५. सकारात्मक आत्मसंवाद (Positive Self-Talk)

विद्यार्थी स्वतःशी काय बोलतात, याला खूप महत्त्व आहे. "हे मला कधीच जमणार नाही" या स्वभावाऐवजी "यासाठी मला थोडा वेळ लागेल, पण सरावाने मला हे नक्की जमू शकेल" असा सकारात्मक आत्मसंवाद साधण्याची सवय त्यांना लावली पाहिजे.

शिक्षक आणि पालकांची भूमिका

मुलांच्या सभोवतालचे वातावरण त्यांच्या विचारसरणीला आकार देते. पालकांनी घरात आणि शिक्षकांनी वर्गात असे वातावरण निर्माण केले पाहिजे जिथे प्रश्न विचारण्याला स्वातंत्र्य असेल, नवीन प्रयोग करण्यास प्रोत्साहन दिले जाईल आणि अपयशाला शिक्षा न मानता सुधारणेची संधी मानले जाईल. जेव्हा मुले त्यांच्या पालकांना किंवा शिक्षकांना स्वतःच्या चुका स्वीकारताना आणि त्यातून शिकताना पाहतात, तेव्हा ते स्वतःही तसाच दृष्टिकोन स्वीकारतात.

मुख्य मुद्दे

• दोन विचारसरणी: फिक्स्ड माइंडसेट प्रगती रोखतो, तर ग्रोथ माइंडसेट प्रगतीचे नवे मार्ग खुले करतो.
• प्रयत्नांचे महत्त्व: बुद्धिमत्ता ही स्थिर नसून ती मेहनत आणि सरावाने वाढवता येते.
• 'अजूनही' चा वापर: नकारात्मक वाक्यांमध्ये 'अजूनही' (Yet) शब्द जोडून शिकण्याची आशा जिवंत ठेवा.
• प्रक्रियेचे कौतुक: गुणांपेक्षा विद्यार्थ्यांच्या प्रयत्नांना आणि अभ्यासाच्या पद्धतीला अधिक महत्त्व द्या.
• चुका हाच मार्ग: चुकांमधून शिकणे हाच यशाचा खरा आणि नैसर्गिक मार्ग आहे.