शिकण्याची स्वतःची शैली कशी ओळखावी? VARK मॉडेल आणि वैयक्तिक अभ्यास पद्धती

Image: File:TWO HIGH SCHOOL STUDENTS STUDY TOGETHER ON NICOLLET MALL - NARA - 551472.jpg by Donald Emmerich via Wikimedia Commons · Public domain

अभ्यास करताना अनेकदा असे दिसून येते की, एखादी संकल्पना एका विद्यार्थ्याला शिक्षक सांगताच पटकन समजते, तर दुसऱ्या विद्यार्थ्याला तीच संकल्पना पुस्तकातील आकृती किंवा डायग्राम पाहिल्याशिवाय समजत नाही. तिसऱ्या एखाद्या विद्यार्थ्याला मात्र ती संकल्पना स्वतः लिहून काढल्याशिवाय किंवा प्रात्यक्षिक केल्याशिवाय स्पष्ट होत नाही. असे का होते?

याचे मुख्य कारण म्हणजे प्रत्येक व्यक्तीची शिकण्याची क्षमता आणि पद्धत वेगळी असते. सर्व विद्यार्थ्यांना एकाच साचेबद्ध पद्धतीने शिकवणे किंवा अभ्यास करायला लावणे हे त्यांच्या शैक्षणिक प्रगतीमध्ये अडथळा ठरू शकते. म्हणूनच, आपली शिकण्याची नैसर्गिक शैली कोणती आहे हे ओळखणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. शैक्षणिक मानसशास्त्रज्ञ नील फ्लेमिंग (Neil Fleming) यांनी विकसित केलेले 'VARK मॉडेल' (VARK Model) या संदर्भात अत्यंत मार्गदर्शक ठरते.

VARK मॉडेल म्हणजे काय?

VARK हे नाव शिकण्याच्या चार प्रमुख पद्धतींच्या इंग्रजी आद्याक्षरांवरून तयार झाले आहे: 1. V - Visual (दृश्य माध्यम) 2. A - Auditory (श्रव्य माध्यम) 3. R - Read/Write (वाचन आणि लेखन माध्यम) 4. K - Kinesthetic (प्रात्यक्षिक/अनुभव आधारित माध्यम)

जेव्हा एखादा विद्यार्थी स्वतःची प्राथमिक शिकण्याची शैली (Primary Learning Style) ओळखतो, तेव्हा तो आपल्या अभ्यासाचे नियोजन अधिक प्रभावीपणे करू शकतो. चला तर मग, या चारही प्रकारांबद्दल सविस्तर जाणून घेऊया.

१. व्हिज्युअल लर्नर्स (Visual Learners - दृश्य माध्यम)

ज्या विद्यार्थ्यांना चित्रे, आकृत्या, तक्ते, रंग आणि व्हिडिओंच्या माध्यमातून शिकणे सोपे जाते, त्यांना 'व्हिज्युअल लर्नर्स' म्हणतात. अशा विद्यार्थ्यांना केवळ ऐकून किंवा वाचून लक्षात ठेवण्यापेक्षा डोळ्यांसमोर चित्र किंवा रचना दिसल्यास संकल्पना अधिक स्पष्ट होतात.

व्हिज्युअल लर्नर्सची लक्षणे:

• वर्गात शिक्षकांनी फळ्यावर लिहिलेले किंवा सादरीकरण (Presentation) दाखवलेले लवकर समजते.
• अभ्यासादरम्यान रंगीबेरंगी हायलाइटर्स किंवा पेन वापरणे आवडते.
• संकल्पना लक्षात ठेवण्यासाठी डोळ्यांसमोर चित्रांची किंवा नकाशांची कल्पना करतात.

यांच्यासाठी अभ्यासाचे तंत्र:

• माइंड मॅपिंग (Mind Mapping): मुख्य मुद्द्यांचे आणि उपमुद्द्यांचे तक्ते व डायग्राम बनवा.
• कलर कोडिंग (Color Coding): महत्त्वाच्या व्याख्या, सूत्रे आणि तारखा वेगवेगळ्या रंगांच्या पेनने अधोरेखित करा.
• व्हिडिओ आणि इन्फोग्रॉफिक्स: क्लिष्ट विषयांसाठी युट्यूब व्हिडिओ किंवा शैक्षणिक ॲनिमेशनची मदत घ्या.

२. ऑडिटरी लर्नर्स (Auditory Learners - श्रव्य माध्यम)

ऑडिटरी लर्नर्सना ऐकून आणि बोलून शिकणे सर्वात जास्त सोयीचे वाटते. शिक्षक काय सांगत आहेत ते लक्षपूर्वक ऐकणे, स्वतः मोठ्याने वाचणे किंवा इतरांशी चर्चा करणे यांमुळे त्यांच्या स्पष्ट संकल्पना अधिक चांगल्या होतात.

ऑडिटरी लर्नर्सची लक्षणे:

• पुस्तके वाचण्यापेक्षा शिक्षकांचे लेक्चर ऐकण्यावर जास्त भर असतो.
• अभ्यास करताना स्वतःशीच किंवा मोठ्याने बोलण्याची सवय असते.
• संगीत, आवाजातील चढ-उतार आणि भाषेचा सूर यांच्या साहाय्याने माहिती लक्षात ठेवतात.

यांच्यासाठी अभ्यासाचे तंत्र:

• ग्रुप डिस्कशन (Group Discussion): मित्रांसोबत विषयावर चर्चा करा आणि एकमेकांना प्रश्न विचारा.
• ऑडिओ नोट्स (Audio Notes): स्वतःच्या आवाजात महत्त्वाचे मुद्दे मोबाईलमध्ये रेकॉर्ड करा आणि चालताना किंवा प्रवास करताना ते ऐका.
• मोठ्याने वाचणे: कठीण परिच्छेद किंवा व्याख्या स्वतःला ऐकू येईल अशा आवाजात मोठ्याने वाचा.

३. रीड/राईट लर्नर्स (Reading/Writing Learners - वाचन-लेखन माध्यम)

हे विद्यार्थी लिखित शब्दांच्या माध्यमातून सर्वात उत्तम शिकतात. पुस्तके, निबंध, लेख आणि स्वतः काढलेल्या नोट्स वाचणे आणि त्या पुन्हा लिहून काढणे हा यांच्या अभ्यासाचा मुख्य पाया असतो.

रीड/राईट लर्नर्सची लक्षणे:

• पुस्तकातील शब्द अन् शब्द वाचून काढण्याची सवय असते.
• अभ्यास करताना सविस्तर नोट्स (Detailed Notes) बनवणे आवडते.
• शब्दकोश, संदर्भ ग्रंथ आणि पुस्तकांमधील लिखित माहितीवर त्यांचा जास्त विश्वास असतो.

यांच्यासाठी अभ्यासाचे तंत्र:

• कॉर्नेल नोट्स पद्धत: माहितीची नेटकी मांडणी करून स्वतःच्या शब्दांत सारांश लिहा.
• मुद्द्यांचे पुन्हा लेखन: वाचलेला भाग समजल्यानंतर तो न बघता स्वतःच्या भाषेत लिहून काढा.
• शब्दसूची (Glossary) बनवणे: कठीण शब्दांचे अर्थ आणि व्याख्या यांची वेगळी डायरी तयार करा.

४. काइनेस्थेटिक लर्नर्स (Kinesthetic Learners - प्रात्यक्षिक आधारित)

काइनेस्थेटिक लर्नर्सना प्रत्यक्ष कृती करून, प्रयोग करून किंवा हालचालींच्या माध्यमातून शिकणे आवडते. एकाच जागी शांत बसून केवळ पुस्तके वाचणे किंवा लेक्चर ऐकणे त्यांना कठीण जाऊ शकते.

काइनेस्थेटिक लर्नर्सची लक्षणे:

• प्रयोगाद्वारे (Practicals) किंवा मॉडेल बनवून शिकताना आनंद मिळतो.
• अभ्यास करताना फेऱ्या मारणे, पायांची हालचाल करणे किंवा हातात पेन फिरवणे अशा सवयी असतात.
• प्रत्यक्ष आयुष्यातील उदाहरणे (Real-life Applications) जोडल्यास विषय लवकर समजतो.

यांच्यासाठी अभ्यासाचे तंत्र:

• रोल प्ले आणि मॉडेल मेकिंग: विज्ञानातील किंवा इतिहासातील संकल्पना समजण्यासाठी प्रतिकृती (Models) किंवा रोल-प्लेचा वापर करा.
• अभ्यासादरम्यान ब्रेक: ४५ मिनिटांच्या अभ्यासानंतर ५-१० मिनिटांचा शारीरिक हालचालींचा ब्रेक (Pomodoro Technique) घ्या.
• अभ्यास आणि हालचाल: फ्लॅशकार्ड्स हातात धरून खोलीत चालत-चालत उजळणी करा.

तुमची शिकण्याची मुख्य शैली कशी ओळखावी?

आपली शैली ओळखण्यासाठी स्वतःला काही सोपे प्रश्न विचारा: जेव्हा तुम्हाला एखादे नवीन उपकरण (उदा. मोबाईल) वापरायचे असते, तेव्हा तुम्ही काय करता? अ) मॅन्युअलमधील चित्रे आणि डायग्राम पाहाता? (Visual) ब) एखाद्या मित्राला फोन करून विचारता? (Auditory) क) मॅन्युअलमधील लिखित सूचना वाचता? (Read/Write) * ड) थेट मोबाईल हाताळून स्वतःच शिकण्याचा प्रयत्न करता? (Kinesthetic)

अनेक विद्यार्थी 'मल्टीमोडल' (Multimodal) असतात; म्हणजे ते एकापेक्षा जास्त पद्धतींचा वापर करून प्रभावीपणे शिकू शकतात. त्यामुळे आपली प्राधान्य शैली (Preferred Style) ओळखून अभ्यासाची आखणी करणे हितकारक ठरते.

निष्कर्ष

शिक्षण क्षेत्रात 'सर्वसमावेशक एकच पद्धत' (One size fits all) लागू पडत नाही. तुमच्या अभ्यासाची नैसर्गिक शैली ओळखल्याने तुमचा वेळ वाचतो, परीक्षेचा ताण कमी होतो आणि आत्मविश्वासात प्रचंड वाढ होते. त्यामुळे VARK मॉडेलचा वापर करा, तुमच्या शैलीनुसार अभ्यास तंत्र निवडा आणि अभ्यासाचा प्रवास आनंददायी बनवा.

मुख्य मुद्दे

• VARK मॉडेल: शिकण्याच्या चार प्रमुख शैली - व्हिज्युअल (दृश्य), ऑडिटरी (श्रव्य), रीड/राईट (वाचन-लेखन), आणि काइनेस्थेटिक (प्रात्यक्षिक).
• वैयक्तिक पद्धत: स्वतःची शिकण्याची पद्धत ओळखल्यास अभ्यासाचा वेग आणि गुणवत्ता वाढते.
• व्हिज्युअल लर्नर्स: माइंड मॅप्स, फ्लोचार्ट्स आणि कलर-कोडिंगचा वापर करावा.
• ऑडिटरी लर्नर्स: ग्रुप डिस्कशन, ऑडिओ रेकॉर्डिंग आणि मोठ्याने वाचण्याचा सराव करावा.
• रीड/राईट लर्नर्स: स्वतःच्या शब्दांत सविस्तर नोट्स लिहाव्यात आणि सारांश काढावा.
• काइनेस्थेटिक लर्नर्स: प्रत्यक्ष प्रयोग, मॉडेल्स आणि अभ्यासादरम्यान लहान ब्रेक घ्यावेत.