राष्ट्रीय पेन्शन प्रणाली (NPS) म्हणजे काय? फायदे, कर बचत आणि गुंतवणुकीचे नियम

Image: File:An Indian Senior Citizen Group Of Science Museums - Kolkata 2024-02-25 08518.jpg by Gangulybiswarup via Wikimedia Commons · CC BY 4.0

आपल्या नोकरीच्या किंवा व्यवसायाच्या काळात आपण दरमहा नियमित उत्पन्न मिळवतो. परंतु, निवृत्तीनंतर (Retirement) जेव्हा नियमित उत्पन्नाचा स्त्रोत थांबतो, तेव्हा दैनंदिन खर्च, वैद्यकीय गरजा आणि इतर आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी एका भक्कम आर्थिक निधीची गरज असते. या पार्श्वभूमीवर भारत सरकारची राष्ट्रीय पेन्शन प्रणाली (National Pension System - NPS) हा एक अत्यंत सुरक्षित, पारदर्शक आणि फायदेशीर गुंतवणुकीचा पर्याय म्हणून समोर येतो.

पूर्वी NPS केवळ सरकारी कर्मचाऱ्यांसाठीच मर्यादित होती. परंतु, १ मे २००९ पासून भारतातील कोणत्याही नागरिकासाठी (पगारदार असो वा स्वयंरोजगार असलेला) ही योजना खुली करण्यात आली आहे. या लेखात आपण NPS म्हणजे काय, त्याचे प्रकार, कर सवलती आणि निवृत्ती नियोजनात त्याचे स्थान याविषयी सविस्तर माहिती घेणार आहोत.

राष्ट्रीय पेन्शन प्रणाली (NPS) म्हणजे काय?

राष्ट्रीय पेन्शन प्रणाली (NPS) ही केंद्र सरकारने सुरू केलेली एक स्वेच्छा आणि दीर्घकालीन गुंतवणूक योजना आहे. PFRDA (Pension Fund Regulatory and Development Authority) द्वारे या योजनेचे नियंत्रण व संचलन केले जाते.

या योजनेचा मुख्य उद्देश नागरिकांना त्यांच्या कार्यकाळात छोटी-छोटी बचत करण्यास प्रोत्साहन देणे आणि निवृत्तीनंतर नियमित मासिक पेन्शन (Pension) व एकत्रित रकमेचा (Lump sum) लाभ देणे हा आहे. यामध्ये जमा झालेली रक्कम भागभांडवल बाजार (Equity) आणि निश्चित उत्पन्न देणाऱ्या रोख्यांमध्ये (Government Securities & Corporate Bonds) गुंतवली जाते, ज्यामुळे महागाईवर मात करणारा चांगला परतावा मिळतो.

NPS खात्याचे दोन प्रमुख प्रकार

NPS मध्ये गुंतवणूकदारांना दोन प्रकारची खाती उघडण्याचा पर्याय मिळतो:

१. टायर-१ खाते (Tier-1 Account)

• स्वरूप: हे मुख्य आणि अनिवार्य पेन्शन खाते आहे.
• पैसे काढण्यावर मर्यादा: वयाच्या ६० वर्षांपर्यंत या खात्यातून पूर्ण पैसे काढता येत नाहीत. त्यामुळे दीर्घकालीन निवृत्ती निधी उभारणीसाठी हे सर्वोत्तम मानले जाते.
• कर सवलत: या खात्यातील गुंतवणुकीवर प्राप्तिकरात (Income Tax) विशेष सवलती मिळतात.
• किमान गुंतवणूक: हे खाते सुरू ठेवण्यासाठी वर्षाला किमान ५०० रुपयांची गुंतवणूक करणे आवश्यक आहे.

२. टायर-२ खाते (Tier-2 Account)

• स्वरूप: हे एक ऐच्छिक (Voluntary) बचत खाते आहे.
• पैसे काढण्याची लवचिकता: गुंतवणूकदार त्यांच्या गरजेनुसार कधीही या खात्यातून पैसे काढू शकतात.
• पूर्वअट: टायर-२ खाते उघडण्यासाठी तुमचे आधी टायर-१ खाते असणे अनिवार्य आहे.
• कर सवलत: या खात्यावर (सामान्य नागरिकांसाठी) कोणतीही विशेष कर सवलत मिळत नाही.

NPS मधील गुंतवणुकीचे पर्याय (Asset Allocation)

NPS मध्ये जमा होणारे पैसे कुठे गुंतवले जावेत, याचे दोन प्रमुख पर्याय गुंतवणूकदाराला मिळतात:

1. ॲक्टिव्ह चॉईस (Active Choice): यामध्ये गुंतवणूकदार स्वतः ठरवतो की त्याचे पैसे शेअर्स (Equity - E), कॉर्पोरेट बाँड्स (Corporate Bonds - C), शासकीय रोखे (Government Securities - G) आणि अल्टरनेटिव्ह ॲसेट (A) मध्ये किती टक्के गुंतवले जावेत. (टीप: शेअर्समध्ये जास्तीत जास्त ७५% पर्यंत गुंतवणूक करता येते).
2. ऑटो चॉईस (Auto Choice / Lifecycle Fund): जर तुम्हाला शेअर बाजाराचा अनुभव नसेल, तर हा पर्याय उत्तम आहे. यात तुमच्या वयानुसार गुंतवणुकीचे प्रमाण आपोआप बदलते. तरुण वयात शेअर्समधील प्रमाण जास्त असते आणि वय वाढेल तसे ते सुरक्षित शासकीय रोख्यांकडे झुकते.

NPS चे प्रमुख फायदे

१. अतिरिक्त कर बचत (Tax Benefits)

प्राप्तिकर कायदा कलम 80C अंतर्गत मिळणाऱ्या १.५ लाख रुपयांच्या मर्यादेव्यतिरिक्त, कलम 80CCD (1B) अंतर्गत NPS मध्ये केलेल्या गुंतवणुकीवर अतिरिक्त ₹५०,००० ची कर सवलत मिळते. म्हणजेच तुम्ही एकूण २ लाख रुपयांपर्यंतच्या गुंतवणुकीवर कर वाचवू शकता.

२. कमी व्यवस्थापन खर्च (Low Cost Structure)

जगातील इतर सर्व म्युच्युअल फंड किंवा निवृत्ती योजनेच्या तुलनेत NPS चा फंड मॅनेजमेंट चार्ज (Fund Management Charge) अत्यंत कमी आहे. यामुळे दीर्घकाळात गुंतवणुकीवरील चक्रवाढ परतावा (Compound Return) जास्त मिळतो.

३. महागाईवर मात करणारा परतावा

NPS मधील काही हिस्सा इक्विटी (शेअर बाजार) मध्ये गुंतवला जात असल्याने, पारंपरिक फिक्स्ड डिपॉझिट (FD) किंवा PPF पेक्षा अधिक परतावा मिळण्याची शक्यता असते. ऐतिहासिकदृष्ट्या NPS ने १०% ते १२% पर्यंत सरासरी वार्षिक परतावा दिला आहे.

४. सुरक्षितता आणि पारदर्शकता

सरकारी संस्था 'PFRDA' द्वारे याचे नियमन केले जात असल्याने आणि HDFC, ICICI, SBI, LIC सारख्या विश्वासू फंड मॅनेजर्सद्वारे निधीचे व्यवस्थापन होत असल्याने ही गुंतवणूक अत्यंत सुरक्षित मानली जाते.

निवृत्तीनंतर (वयाच्या ६० नंतर) पैसे कसे मिळतात?

जेव्हा तुमचे वय ६० वर्षे पूर्ण होते, तेव्हा NPS मधील एकूण जमा रकमेचे वितरण खालील नियमांनुसार होते:

• ६०% रक्कम (Lump Sum): एकूण निधीपैकी ६०% रक्कम तुम्ही एकाच वेळी रोख स्वरूपात काढू शकता. सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे ही ६०% रक्कम पूर्णपणे करमुक्त (Tax-Free) असते.
• ४०% रक्कम (Annuity): उर्वरित किमान ४०% रक्कम ही 'ॲन्युइटी' (Annuity) खरेदी करण्यासाठी वापरावी लागते. या ॲन्युइटीच्या आधारे तुम्हाला आयुष्यभर दरमहा नियमित पेन्शन मिळते.

NPS खाते कसे उघडावे?

NPS खाते उघडणे अत्यंत सोपे आणि डिजिटल झाले आहे:

1. ऑनलाइन पद्धत (eNPS): तुम्ही 'eNPS' च्या अधिकृत संकेतस्थळाला भेट देऊन आधार (Aadhaar) किंवा पॅन कार्ड (PAN) च्या मदतीने अवघ्या १० मिनिटांत खाते उघडू शकता. प्रक्रिया पूर्ण झाल्यावर तुम्हाला १५ अंकी PRAN (Permanent Retirement Account Number) मिळतो.
2. ऑफलाइन पद्धत: जवळच्या बँका किंवा अधिकृत सेवा केंद्रांमध्ये (Point of Presence - POP) जाऊन कागदपत्रे आणि फॉर्म जमा करून खाते उघडता येते.

मुख्य मुद्दे (Key Takeaways)

• दीर्घकालीन सुरक्षा: राष्ट्रीय पेन्शन प्रणाली (NPS) हा निवृत्तीनंतरच्या आर्थिक सुरक्षेसाठी अत्यंत सुरक्षित आणि केंद्र सरकार-नियंत्रित पर्याय आहे.
• कर सवलतीचा दुहेरी लाभ: कलम 80C अंतर्गत १.५ लाख आणि कलम 80CCD (1B) अंतर्गत ५०,००० अशी एकूण २ लाख रुपयांची कर सवलत मिळते.
• ६०/४० चा नियम: वयाच्या ६० नंतर ६०% जमा रक्कम करमुक्त काढता येते आणि ४०% रकमेतून नियमित मासिक पेन्शन सुरू होते.
• लवचिकता: ॲक्टिव्ह आणि ऑटो चॉईसद्वारे गुंतवणुकीचे प्रमाण निवडण्याची पूर्ण मुभा असते.

(अस्वीकरण: हे वृत्त केवळ माहितीच्या उद्देशाने प्रसिद्ध करण्यात आले आहे. NPS किंवा इतर कोणत्याही वित्तीय योजनेत गुंतवणूक करण्यापूर्वी आपल्या प्रमाणित आर्थिक सल्लागाराचा (Financial Advisor) सल्ला नक्की घ्या.)