एआय आणि डेटा गोपनीयता: ChatGPT आणि इतर टूल्स वापरताना स्वतःची माहिती कशी सुरक्षित ठेवावी?

Image: File:Amiga500 system.jpg by Bill Bertram via Wikimedia Commons · CC BY-SA 2.5

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence - AI) च्या युगात ChatGPT, Google Gemini आणि Claude यांसारख्या साधनांनी आपले काम कमालीचे सोपे केले आहे. ईमेल लिहिण्यापासून ते अवघड कोडिंग करण्यापर्यंत सर्व गोष्टींसाठी आपण या टूल्सचा वापर करत आहोत. परंतु, या टूल्सचा वापर करताना आपण नकळतपणे आपली अत्यंत संवेदनशील आणि वैयक्तिक माहिती त्यांच्यासोबत शेअर करत असतो.

"माझा डेटा सुरक्षित आहे का?" हा प्रश्न आज प्रत्येक इंटरनेट वापरकर्त्याला पडणे आवश्यक आहे. एआय टूल्स वापरताना डेटा गोपनीयता (Data Privacy) कशी राखावी आणि आपली माहिती कशी सुरक्षित ठेवावी, हे या लेखात आपण अगदी सोप्या भाषेत समजून घेणार आहोत.

AI मॉडेल्स तुमचा डेटा कसा वापरतात?

जेव्हा आपण एखाद्या एआय चॅटबॉटशी संवाद साधतो, तेव्हा आपण टाईप केलेले प्रश्न, दस्तऐवज किंवा इतर माहिती (Prompts) एआय डेव्हलपर कंपन्यांच्या सर्व्हरवर सेव्ह केली जाते. OpenAI (ChatGPT ची निर्माता कंपनी), Google किंवा Anthropic या कंपन्या या डेटाचा वापर त्यांच्या मॉडेल्सना अधिक अचूक आणि हुशार बनवण्यासाठी करतात.

या प्रक्रियेला 'मशीन लर्निंग' (Machine Learning) किंवा 'मॉडेल ट्रेनिंग' (Model Training) म्हटले जाते. काही वेळा या संवादांचे पुनरावलोकन मानवी परीक्षकांकडून (Human Reviewers) केले जाते. याचा अर्थ असा की, जर तुम्ही तुमची वैयक्तिक माहिती एआय चॅटमध्ये टाकली, तर ती कंपनीच्या कर्मचाऱ्यांपर्यंत पोहोचण्याची शक्यता असते. म्हणूनच, आपण तिथे काय शेअर करत आहोत यावर नियंत्रण असणे गरजेचे आहे.

AI टूल्समध्ये कोणती माहिती शेअर करणे टाळावे?

बऱ्याचदा आपण कामाच्या घाईत किंवा उत्साहात संवेदनशील माहिती एआयमध्ये पेस्ट करतो. खालील गोष्टी एआय टूल्समध्ये कधीही शेअर करू नका:

1. वैयक्तिक ओळख पटवणारी माहिती (PII): तुमचे पूर्ण नाव, घरचा पत्ता, फोन नंबर, आधार कार्ड, पॅन कार्ड किंवा पासपोर्ट नंबर.
2. आर्थिक माहिती (Financial Data): बँक खाते क्रमांक, क्रेडिट किंवा डेबिट कार्ड तपशील, युपीआय पिन किंवा इतर कोणतेही पासवर्ड.
3. व्यावसायिक किंवा कॉर्पोरेट गुपिते (Proprietary Code / Business Secrets): तुमच्या कंपनीचा सोर्स कोड, आर्थिक अहवाल, नवीन उत्पादनांची गुपित माहिती किंवा अंतर्गत धोरणे. (या धोक्यामुळेच सॅमसंग, ऍपल आणि ऍमेझॉन सारख्या मोठ्या कंपन्यांनी त्यांच्या कर्मचाऱ्यांसाठी अंतर्गत एआय वापरावर कडक निर्बंध घातले आहेत).
4. वैद्यकीय इतिहास (Medical Records): तुमचे आजार, वैद्यकीय चाचण्यांचे अहवाल किंवा डॉक्टरांचे प्रिस्क्रिप्शन जसेच्या तसे एआयमध्ये टाकू नका.

ChatGPT मध्ये प्रायव्हसी कशी सेट करावी?

OpenAI ने वापरकर्त्यांना त्यांचा डेटा सुरक्षित ठेवण्यासाठी काही महत्त्वाचे पर्याय दिले आहेत. त्यांचा वापर करून तुम्ही तुमचा डेटा ट्रेनिंगमधून वगळू शकता:

• चॅट हिस्ट्री आणि ट्रेनिंग बंद करा (Turn off Chat History & Training): ChatGPT च्या डाव्या बाजूला खाली असलेल्या तुमच्या प्रोफाईलवर क्लिक करा. त्यानंतर Settings -> Data Controls वर जा. तिथे 'Chat History & Training' हा पर्याय बंद (Disable) करा. हा पर्याय बंद केल्यावर तुमचे चॅट्स डाव्या बाजूच्या हिस्ट्रीमध्ये दिसणार नाहीत आणि मुख्य म्हणजे तुमच्या संवादाचा वापर ChatGPT ला ट्रेन करण्यासाठी केला जाणार नाही.
• डेटा डिलीट करण्याची विनंती (Data Deletion): तुम्ही तुमचे खाते डिलीट करून किंवा त्यांच्या प्रायव्हसी सेंटरद्वारे तुमचा जुना डेटा सिस्टीममधून पूर्णपणे काढून टाकण्याची विनंती करू शकता.

Google Gemini आणि Claude मधील सुरक्षितता पर्याय

• Google Gemini: गुगल तुमच्या 'Gemini Apps Activity' च्या माध्यमातून डेटा सेव्ह करते. हा डेटा सुरक्षित ठेवण्यासाठी तुमच्या Google Account मधील 'My Activity' सेक्शनमध्ये जा. तिथे 'Gemini Apps Activity' शोधून ती बंद (Pause) करा. तसेच, जुना डेटा स्वयंचलितपणे डिलीट करण्यासाठी 'Auto-delete' चा पर्याय निवडा.
• Claude (Anthropic): अँथ्रॉपिक कंपनी डेटा प्रायव्हसीबाबत इतर कंपन्यांच्या तुलनेत अधिक कडक धोरण पाळते. जर तुम्ही त्यांचे पेड व्हर्जन (Pro/Team) वापरत असाल, तर तुमचा डेटा मॉडेल ट्रेनिंगसाठी वापरला जात नाही. तरीही फ्री युजर्स त्यांच्या सेटिंग्जमध्ये जाऊन डेटा शेअरिंग पर्याय नियंत्रित करू शकतात.

एआय सुरक्षितपणे वापरण्याचे ५ सुवर्ण नियम

1. डेटा अनामित करा (Anonymize Data): जर तुम्हाला एखादा ईमेल किंवा अहवाल एआय कडून दुरुस्त करून घ्यायचा असेल, तर त्यातील खरी नावे, पत्ता, किंवा संवेदनशील आकडे बदलून तिथे काल्पनिक किंवा ढोबळ माहिती वापरा.
2. थर्ड-पार्टी एआय ॲप्सपासून सावध राहा (Avoid Unverified Third-Party Apps): प्ले स्टोअर किंवा ऍप स्टोअरवर हजारो बनावट एआय ऍप्स उपलब्ध आहेत. हे ऍप्स बॅकग्राउंडला तुमचा वैयक्तिक डेटा गोळा करू शकतात. केवळ अधिकृत कंपन्यांचेच मूळ ऍप्स वापरा.
3. ब्राउझर एक्स्टेंशन्स तपासा: अनेक एआय आधारित ब्राउझर एक्स्टेंशन्स (Extensions) तुमच्या स्क्रीनवरील सर्व माहिती वाचण्याची परवानगी मागतात. विश्वासार्ह आणि अधिकृत कंपन्यांचेच एक्स्टेंशन्स वापरा.
4. प्रायव्हसी पॉलिसी वाचा: कोणतेही नवीन एआय टूल वापरण्यापूर्वी त्याची प्रायव्हसी पॉलिसी आणि डेटा हाताळणीचे नियम (Terms of Service) किमान एकदा वरवर का होईना नक्की तपासा.
5. टू-फॅक्टर ऑथेंटिकेशन (2FA) सुरू ठेवा: तुमच्या एआय खात्यांचे संरक्षण करण्यासाठी टू-फॅक्टर ऑथेंटिकेशन नेहमी सुरू ठेवा, जेणेकरून तुमचे युझरनेम आणि पासवर्ड लीक झाले तरी तुमचे खाते सुरक्षित राहील.

मुख्य मुद्दे

• एआय चॅटबॉट्समध्ये आपण टाईप केलेली माहिती एआय मॉडेल्सच्या ट्रेनिंगसाठी वापरली जाऊ शकते.
• बँक तपशील, पासवर्ड, वैयक्तिक कागदपत्रे आणि कंपनीचा गोपनीय डेटा एआयमध्ये कधीही लिहू नका.
• ChatGPT मधील 'Chat History & Training' पर्याय बंद करून तुम्ही तुमचा डेटा सुरक्षित करू शकता.
• Google Gemini च्या 'My Activity' सेटिंग्जमधून डेटा ट्रॅकिंग बंद करणे शक्य आहे.
• एआय साधने वापरताना नेहमी खरी नावे बदलून काल्पनिक डेटा वापरण्याची सवय ठेवा.