प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजना: पात्रता, लाभ आणि ऑनलाईन अर्ज प्रक्रिया

Image: File:2k540 AKI-OKA ARTISAN - Tokyo IMG 1220 (13002157613).jpg by William J Sisti from Morristown, NJ, USA via Wikimedia Commons · CC BY-SA 2.0

केंद्र सरकारने पारंपारिक कारागीर, सुतार, लोहार, कुंभार आणि इतर कौशल्यपूर्ण कामगारांना पाठबळ देण्यासाठी 'प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजना' (PM Vishwakarma Yojana) सुरू केली आहे. आपल्या देशात शतकानुशतके चालत आलेल्या हस्तकला आणि पारंपारिक व्यवसायांना आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड देणे, त्यांच्या कौशल्याचा विकास करणे आणि त्यांना आर्थिकदृष्ट्या सक्षम करणे हा या योजनेचा मुख्य उद्देश आहे.

या लेखामध्ये आपण पीएम विश्वकर्मा योजनेचे स्वरूप, समाविष्ट असलेले व्यवसाय, मिळणारे आर्थिक व तंत्रज्ञानात्मक फायदे, पात्रता आणि अर्ज करण्याची टप्प्याटप्प्याने प्रक्रिया याबद्दल सविस्तर माहिती जाणून घेणार आहोत.

प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजना म्हणजे काय?

'पीएम विश्वकर्मा योजना' ही सूक्ष्म, लघू आणि मध्यम उद्योग मंत्रालयाद्वारे (MSME) राबवली जाणारी एक महत्त्वाची केंद्रीय योजना आहे. या योजनेद्वारे हाताने किंवा पारंपारिक अवजारांच्या साहाय्याने काम करणाऱ्या १८ विविध क्षेत्रांतील कारागिरांना ओळख, प्रशिक्षण, टूलकिट प्रोत्साहन आणि अत्यंत कमी व्याजदरात कर्ज उपलब्ध करून दिले जाते.

या योजनेमुळे केवळ कारागिरांचे उत्पन्न वाढणार नाही, तर भारताची समृद्ध हस्तकला संस्कृती टिकवून ठेवण्यासही मोठी मदत होणार आहे.

योजनेत समाविष्ट असलेले १८ पारंपारिक व्यवसाय

खालील १८ पारंपारिक व्यवसायांशी जोडलेले नागरिक या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी अर्ज करू शकतात:

1. सुतार (Carpenter - कारपेंटर)
2. नाव बनवणारे (Boat Maker)
3. चिलखत/शस्त्रे बनवणारे (Armorer)
4. लोहार (Blacksmith)
5. हातोडा आणि टूलकिट निर्माता (Hammer and Tool Kit Maker)
6. कुलूप बनवणारे/दुरुस्त करणारे (Locksmith)
7. सोनार (Goldsmith)
8. कुंभार (Potter)
9. मूर्तिकार आणि दगड कोरणारे (Sculptor/Stone Carver)
10. चांभार/पादत्राणे बनवणारे (Cobbler/Footwear artisan)
11. गवंडी (Mason)
12. टोपली, झाडू आणि मॅट बनवणारे (Basket/Mat/Broom Maker)
13. पारंपारिक बाहुल्या आणि खेळणी बनवणारे (Doll & Toy Maker)
14. न्हावी (Barber)
15. माळकार/फुलांचे हार बनवणारे (Garland Maker)
16. धोबी (Washerman)
17. शिंपी (Tailor)
18. मासेमारीचे जाळे बनवणारे (Fishing Net Maker)

योजनेचे प्रमुख फायदे आणि वैशिष्ट्ये

प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेअंतर्गत लाभार्थ्यांना अनेक स्तरांवर मदत पुरवली जाते:

• PM विश्वकर्मा प्रमाणपत्र आणि आयडी कार्ड: लाभार्थ्याला सरकारकडून अधिकृत ओळखपत्र आणि प्रमाणपत्र दिले जाते, ज्यामुळे त्यांना 'विश्वकर्मा' म्हणून विशेष ओळख मिळते.
• मोफत कौशल्य प्रशिक्षण (Skill Training):
  • मूलभूत प्रशिक्षण (Basic Training): ५ ते ७ दिवसांचे मोफत प्रशिक्षण.
  • प्रगत प्रशिक्षण (Advanced Training): इच्छुकांसाठी १५ दिवस किंवा त्याहून अधिक दिवसांचे विशेष प्रशिक्षण.
  • दैनिक भत्ता: प्रशिक्षणादरम्यान दररोज ५०० रुपये विद्यावेतन (Stipend) दिले जाते.
  • टूलकिट प्रोत्साहन अनुदान (Toolkit Incentive): अत्याधुनिक औजार खरेदी करण्यासाठी १५,००० रुपयांचे थेट अनुदान (ई-व्हॉउचर किंवा डीबीटीद्वारे) दिले जाते.
  • विनातारण कर्ज सुविधा (Collateral-Free Credit Support):
  • पहिला टप्पा: कौशल्य प्रशिक्षण पूर्ण केल्यावर १ लाख रुपयांचे कर्ज (१८ महिन्यांच्या परतफेडीच्या मुदतीसह).
  • दुसरा टप्पा: पहिला हप्ता वेळेत फेडल्यास २ लाख रुपयांचे अतिरिक्त कर्ज (३० महिन्यांच्या मुदतीसह).
  • सवलतीचा व्याजदर: लाभार्थ्याला केवळ ५% व्याज द्यावे लागते; उर्वरित व्याज सरकारद्वारे सबसिडी म्हणून भरले जाते.
  • डिजिटल व्यवहारांवर प्रोत्साहन: प्रत्येक डिजिटल विक्री किंवा व्यवहारावर १ रुपया (महिन्याला कमाल १०० व्यवहारांपर्यंत) प्रोत्साहन भत्ता खात्यात जमा होतो.

पात्रतेचे निकष (Eligibility Criteria)

अर्जदाराने योजनेचा लाभ घेण्यासाठी खालील अटी पूर्ण करणे आवश्यक आहे:

• वयोमर्यादा: अर्जदाराचे वय अर्जाच्या दिवशी किमान १८ वर्षे पूर्ण असावे.
• व्यवसाय: अर्जदार नमूद केलेल्या १८ पारंपारिक व्यवसायांपैकी एका व्यवसायात प्रत्यक्ष कार्यरत असावा.
• कुटुंबातील मर्यादा: एका कुटुंबातील (पती, पत्नी आणि अज्ञान मुले) केवळ एकाच व्यक्तीला या योजनेचा लाभ घेता येईल.
• इतर सरकारी कर्जांचा वापर: अर्जदाराने गेल्या ५ वर्षांत मुद्रा योजना, पीएम स्वनिधी किंवा पीएमईजीपी (PMEGP) यांसारख्या सरकारी कर्ज योजनांचा लाभ घेतलेला नसावा.
• सरकारी सेवा: सरकारी सेवेत असलेले कर्मचारी किंवा त्यांचे कुटुंबिय या योजनेसाठी पात्र असणार नाहीत.

आवश्यक कागदपत्रे (Required Documents)

अर्ज करण्यापूर्वी खालील कागदपत्रे तयार ठेवावीत:

• आधार कार्ड (मोबाईल क्रमांकाशी लिंक असणे आवश्यक)
• रहिवासी दाखला किंवा ओळख पुरावा
• बँक पासबुक (बँक खाते आधारशी लिंक असावे)
• सक्रिय मोबाईल नंबर
• रेशन कार्ड (किंवा कुटुंबातील सदस्यांची माहिती दर्शवणारा पुरावा)
• कौशल्याशी संबंधित पुरावा/माहिती (आवश्यकतेनुसार)

ऑनलाईन अर्ज कसा करावा? (Step-by-Step Application Process)

विश्वकर्मा योजनेसाठी ऑनलाईन नोंदणी प्रक्रिया ग्राहक सेवा केंद्राद्वारे (CSC - Common Service Centre) केली जाते. अर्ज करण्याची पद्धत खालीलप्रमाणे आहे:

1. सीएससी केंद्राला भेट द्या: जवळच्या डिजिटल सेवा केंद्रात (CSC) सर्व मूळ कागदपत्रांसह जा.
2. बायोमेट्रिक पडताळणी: CSC ऑपरेटरद्वारे आधार कार्ड आणि बायोमेट्रिक (ठसे) द्वारे तुमची ओळख पडताळली जाईल.
3. माहिती नोंदणी: 'PM Vishwakarma' पोर्टलवर तुमची वैयक्तिक माहिती, व्यवसाय प्रकार, बँक खाते तपशील प्रविष्ट केले जातील.
4. अर्ज सादर करणे: सर्व माहिती योग्य असल्याची खात्री करून अर्ज सबमिट केला जाईल आणि तुम्हाला एक अर्ज क्रमांक (Application Number) मिळेल.
5. तीन टप्प्यांत पडताळणी (Verification Steps):
   • टप्पा १ (स्थानिक स्तर): ग्रामपंचायत (ग्रामीण भागात) किंवा नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्था/नगरपालिका (शहरी भागात) अर्जाची छाननी करते.
   • टप्पा २ (जिल्हा स्तर): जिल्हा अंमलबजावणी समिती अर्जाची शिफारस करते.
   • टप्पा ३ (राज्य/राष्ट्रीय स्तर): अंतिम मंजुरी दिली जाते. 6. प्रशिक्षण आणि लाभ: अर्ज मंजूर झाल्यानंतर उमेदवाराला प्रशिक्षणाची तारीख आणि केंद्र निवडण्यासाठी मेसेज पाठवला जातो.

अटी, शर्ती आणि अधिकृत स्रोतांची पडताळणी

महत्त्वाची सूचना: शासकीय योजनांचे नियम, कर्जाची मर्यादा, व्याजाचे दर आणि पात्रतेच्या अटी वेळेनुसार तसेच केंद्र व राज्य शासनाच्या नवीन धोरणांनुसार बदलू शकतात. म्हणूनच, अर्जाची प्रक्रिया सुरू करण्यापूर्वी किंवा कोणत्याही प्रकारची आर्थिक देवाणघेवाण करण्यापूर्वी अधिकृत पोर्टलला भेट द्या.

• अधिकृत संकेतस्थळ: pmvishwakarma.gov.in
• हेल्पलाइन क्रमांक: १८००-२६७-७७७७ / १४५६४ (Toll-Free)

मुख्य मुद्दे (Key Takeaways)

• उद्देश: १८ पारंपारिक क्षेत्रांतील कारागिरांना आर्थिक मदत, टूलकिट अनुदान आणि मोफत व्यावसायिक प्रशिक्षण देणे.
• आर्थिक लाभ: १५,००० रुपयांचे टूलकिट अनुदान आणि ५% सवलतीच्या व्याजदराने एकूण ३ लाख रुपयांपर्यंत विनातारण कर्ज.
• प्रशिक्षण भत्ता: ५ ते १५ दिवसांच्या मोफत प्रशिक्षणा दरम्यान दररोज ५०० रुपये विद्यावेतन.
• पात्रता: वय १८ वर्षांपेक्षा जास्त, कुटुंबातील केवळ एकच व्यक्ती पात्र, आणि इतर कोणत्याही केंद्रीय कर्ज योजनेचे थकबाकीदार नसावेत.
• अर्ज प्रक्रिया: सीएससी (CSC) केंद्राद्वारे ऑनलाईन बायोमेट्रिक नोंदणी आवश्यक.